محمد مهدى ملايرى

201

تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )

مرتبه و مقام واجب الرعايه بوده نيز مطالبى مندرج بوده است و به همين علت هم آن را جزء آيين‌نامه شمرده‌اند . در تربيت و آداب معاشرت در اين موضوع دو قطعهء كوچك در عيون الاخبار از از آيين‌نامه نقل شده كه يكى از آنها دربارهء آداب طعام است . ظاهرا اين‌گونه مطالب آيين‌نامه نزديك يا از نوع مطالب و موضوعاتى بوده كه در كتاب « التاج » ديده مىشود با اين فرق كه مطالب كتاب التاج فقط منحصر به آداب و رسوم دربار شاهان بوده ولى اين قسمت از آيين‌نامه شامل تعاليم عمومى در تربيت و آداب اجتماعى بوده و اختصاص به طبقهء خاصى نداشته است . سابقا نيز ديديم كه استاد كريستن سن آيين‌نامه را از مآخذ كتاب « التاج » منسوب به جاحظ دانسته . خيلى محتمل است كه آيين‌نامهء بزرگ شامل كتاب يا رساله‌اى هم دربارهء آداب مجالست با پادشاهان و آيين دربار ايشان نيز بوده و جاحظ از آن رساله هم استفاده كرده باشد ولى آنچه معلوم است نويسندهء كتاب التاج از اقسام ديگر آيين‌نامه بهره نگرفته است ، زيرا به قول خودش مطالب آن از جنس كتابش نبوده است . دربارهء آداب طعام گويد : « در پرهيز از سخن هنگام طعام فضائل بسيار است ، و اين در آيين ايرانيان است ، و ما از ذكر آن خوددارى كرديم چون‌كه از جنس كتاب ما نيست . » و چنان كه ديديم يكى از قطعاتى هم كه در آيين‌نامه در عيون الاخبار نقل شده دربارهء آداب طعام است . موضوعات پراكنده غير از آنچه ذكر شد سه قطعهء ديگر در عيون الاخبار از آيين‌نامه نقل شده كه چون دربارهء آنها اطلاعات ديگرى از مآخذ ديگر در دست نيست نمىتوان آنها را به قسمت يا رسالهء مخصوصى از آيين‌نامه برگرداند ، و به همين جهت ما آنها را زير عنوان موضوعات پراكنده ياد كرديم ، هرچند مىتوان